Genel Bakış

    Evlerin arazinin temizlenebileceğinden daha büyük bir hızla yükseldiği Güney California�nın ve Amerika'nın Güneybatısının mantar gibi biten kentlerinde, hava buldozerlerin kaldırdığı ve sıcak rüzgarla havada tutulan tozlarla doludur. Ancak toz bu aşırı sıcak bölgelere özgü tek sorun değildir. Başka bir sorun da, tıbbi adı koksidiodomikoz veya koksi olan akciğer hastalığı, vadi hummasıdır.

    Vadi hummasına neden olan, topraktan gelen mantar çiftçilik, inşaat ve rüzgâr nedeniyle havaya karışır, daha sonra akciğerlere çekilir. Vadi humması, başka semptomların yanında, ateşe, göğüs ağrısına ve öksürmeye yol açabilir. Vadi humması mantarını soluyan çoğu kişide az sayıda sorunla karşılaşır, hatta hiç sorunla karşılaşmaz. Bazı kişiler, özellikle hamile kadınlar, bağışıklık sistemi zayıflamış olan kişiler ve Asya, İspanyol ve Afrika kökenli olanlar, vadi humması nedeniyle ciddi, hatta ölümcül bir hastalığa yakalanabilirler.

    Hafif vadi humması vakaları genellikle kendi kendilerine geçerler. Vadi humması daha ciddi olduğu zaman, doktorlar altta yatan enfeksiyonu tedavi edebilecek mantar önleyici ilaçlar yazarlar.

Belirtiler ve semptomlar

    Vadi humması üç biçimde meydana gelir: akut, kronik ve dağınık.

    Akut vadi humması Akut biçimi çoğu zaman hafiftir, çok az semptomu vardır, hatta hiç yoktur. Semptomlar meydana geldiği zaman, genellikle gribinkilere benzerler ve hafif ila şiddetli arasında değişebilirler:

    *  Ateş.
    *  Öksürük.
    *  Hafif sıkışma hissinden, kalp krizine benzer yoğun bir baskıya kadar değişiklik gösterebilecek göğüs ağrısı.
    *  Titremeler.
    *  Gece terlemeleri.
    *  Baş ağrısı.
    *  Yorgunluk.
    *  Nefes darlığı.
    *  Eklem ağrıları.
    *  Kurdeşen. Bazı kişilerde, temel olarak bacakların alt kısmında, ancak bazen göğüste, kollarda veya sırtta, ileride kahverengiye dönebilecek, ağrılı, kırmızı renkli yumrular oluşabilir. Bazılarında kabarcıklı, kabarık kırmızı kurdeşen veya sivilceye benzeyen patlaklar görülebilir.

    Eğer vadi humması nedeniyle hasta olmazsanız, sizde enfeksiyon olduğunu, ancak deri veya kan testinizin sonucu pozitif çıktığında ya da rutin bir göğüs röntgeninde küçük bölgelerde enfeksiyon kalıntısının olduğu (nodüller) ortaya çıktığında öğrenebilirsiniz. Nodüller kendilerinde veya kendilerine ait hiçbir soruna neden olmasa da, röntgende kanser gibi görünerek, gereksiz biyopsilerin alınmasına neden olabilir.

    Eğer semptomlara, özellikle de şiddetli olanlara yakalanırsanız, hastalığın seyri kesin olmaz. Tam anlamıyla iyileşmek altı ay ila bir yıl sürebilir, bitkinlik ve eklem ağrıları daha da uzun sürebilir. Hastalığın şiddeti, genel sağlığınız ve soluduğunuz mantar sporlarının sayısı dahil olmak üzere, çok sayıda faktöre dayalıdır.

    Kronik vadi humması
    Başlangıçtaki enfeksiyondan 20 yıl gibi uzun bir süre sonra ortaya çıkabilen kronik vadi humması en çok diyabet hastalarında veya bağışıklık sistemi zayıf olan kişilerde yaygındır. Semptomlarının kötüleştiği dönemlerin iyileşme dönemleri ile dönüşümlü olarak yaşanması olasıdır. Belirtileri ve semptomları tüberkülozunkiler ile benzerdir:

          o  Düşük dereceli ateş
    *  Kilo kaybı
    *  Öksürme
    *  Göğüs ağrısı
    *  Tükürükte kan lekesi
    *  Akciğerlerde nodüller


    Dağınık vadi humması Hastalığın en yaygın biçimi olan dağınık vadi humması, enfeksiyonun vücudun başka bölgelerine, çoğu zaman deriye, karaciğere, beyne, kalbe ve beyin ile omuriliği koruyan zarlara (menenjler) yayılması halinde meydana gelir.

    Dağınık hastalığın belirtileri ve semptomları, vücudun hangi bölgelerinin durumdan etkilendiğine bağlıdır ve aşağıdakileri içerebilir:

    *  Zaman zaman hastalığın başka türlerine eşlik eden kurdeşenden daha ciddi olan nodüller, ülserler ve cilt lezyonları meydana gelir.
    *  Kafatasında, omurgada veya başka kemiklerde acıyan lezyonlar
    *  Özellikle dizler ve ayak bileklerinde ağrıyan, şişen eklemler
    *  Beyni ve omuriliği çevreleyen zarlarda görülen enfeksiyon olan ve vadi hummasının en ölümcül komplikasyonu olan menenjit

Nedenleri

    Vadi hummasına yol açan mantar olan koksidioid immit, Arizona, Meksika'nın kuzeyi ve California'daki San Joaquin Vadisi'nin alkalin çöl topraklarında gelişir. Aynı zamanda, kışların hafif, yazların kurak geçiği alanlar olan Utah, Nevada, New Mexico, Texas ve Orta ile Güney Amerika�nın bazı bölümlerinde de endemiktir.

    Koksidioid immittin de, diğer birçok mantarda olduğu gibi, karmaşık bir yaşam döngüsü vardır. Toprakta, toprak dağıtıldığı zaman parçalanarak havada sporlar haline dönüşen, uzun liflere sahip bir küf olarak gelişir. Sporlar son derece küçüktür, rüzgarla yüzlerce mil öteye taşınabilir ve hayli bulaşıcıdır. Sporlar akciğerlerin içine girdikleri zaman, üreyerek hastalığın döngüsünü daimi kılarlar.

    Enfeksiyonun bulunduğu kişilerin yarısından fazlasında, bu durum hiçbir soruna neden olmaz. Bağışıklık sistemleri mantara karşı etkili biçimde "duvar oluşturur" ve hiçbir zaman semptomlara yakalanmasalar da, akciğerlerinde varlığını sürdüren enfeksiyon bölgeleri bulunabilir. Bazı kişilerde, değişen derecelerde göğüs ağrısı, halsizlik, ateş, titreme, gece terlemeleri, eklem ağrıları ve zaman zaman lenf düğümlerinde kızarma ya da şişme gibi, kendi kendilerine ya da tedavi ile geçen semptomlar görülür. Birkaç kişide, hastalık ilerleyerek şiddetli zatürreeye dönüşür veya akciğerlerin ötesine yayılarak, nihai anlamda ölümcül olabilir.

    Küresel ısınma, uyuşturucu bağımlıları, emlak sektöründeki patlama ve AIDS'in vadi hummasına olan katkıları
    İlk vadi humması vakası bundan yaklaşık bir asır önce fark edilmişti. Doktorlar o zamandan bu yana endemik bölgelerde sayısı yılda 100.000�e kadar çıkan vaka teşhis etmişlerdir. Ancak 1990lardan başlayarak, vadi hummasının görülme sıklığı, özellikle California ve Arizona�da kayda değer ölçüde artış göstermiştir. 1993 ila 2003 yılları arasında sadece Arizona�da üç kattan daha fazla arttığı bildirilen vakaların yükselişine katkıda bulunan bir dizi faktör olduğu görülmektedir.

    *  İklim değişikliği. Çöl bölgelerinde, değişen yağış modelleri ve uzun süren kuraklık dönemleri görünüşe bakılırsa, vadi hummasının yükselişi ile açıkça bağlantılı görülmektedir. Uzun kuraklık dönemlerinde uyku halinde olan koksidioidler yağmur yağdığı zaman "pıtrak gibi çoğalır" ve toprağı karıştıran herhangi bir şey tarafından havaya kaldırılır: depremler, fırtınalar, çiftçilik, inşaat. Arizona�da çoğu salgın Haziran, Temmuz, Ağustos, Ekim ve Kasım aylarında meydana gelir. California�da enfeksiyon riski en çok yaz aylarında, genellikle Haziran'dan Ağustos'a kadar yükselir.
    *  Nüfus artışı. Son birkaç on yıl içerisinde, ülkenin Güneybatı bölümü daha önce eşine rastlanmamış bir büyümeye sahne olmuş, hem daimi sakinlerin hem de kışın gelen ziyaretçilerin sayısı artmıştır. Bu durum, vadi hummasına karşı doğal bağışıklığı olan çok sayıda kişinin mantara maruz kalması anlamına gelir. 1930lardaki Toz Fırtınaları döneminde California'ya insanların akın etmesi de vadi humması salgınlarında benzer bir artışı körüklemiştir.
    *  İnşaat patlaması. Kontrolsüz büyüme, Güneş Kuşağı eyaletlerine olan kitlesel göçün en zarar verici sonuçlarından biri olmuştur. Bu durum her yıl tonlarda mantar yüklü tozun havaya karışmasına neden olan, geniş çaplı arazi temizleme ve inşaat faaliyetlerine sebep olmuştur.
    *  HIV/AIDS. Bağışıklık sistemleri ciddi anlamda hasar görmüş olan kişiler, özellikle de ileri derecede AIDS hastaları, dağınık vadi humması konusunda büyük risk altındadır. İnsanlar AIDS ile daha uzun süre yaşadıkça ve endemik bölgelere taşındıkça ya da seyahat ettikçe, ciddi enfeksiyon kapma riski artmaktadır.

    Vadi humması insanlarla sınırlı değildir; köpekler, atlar, sığırlar, yarasalar, yılanlar, çakallar ve çoğu başka hayvan da hastalığa karşı savunmasızdır. Ev kedileri bile fırtınalarda tozun pencerelerden ve kapılardan içeri sızması nedeniyle vadi hummasına yakalanabilirler.


Tarama ve Teşhis

    Vadi humması genellikle muğlak olan veya belirli olmayan belirtilere ve semptomlara ya da vadi hummasını diğer akciğer hastalıklarından ayırt edemeyen göğüs röntgenine dayalı olarak teşhis edilmez. Bunun yerine, kesin bir teşhise varılması, enfeksiyonlu dokuda, kanda veya diğer vücut salgılarında Koksidioid küreciklerinin bulunmasına dayalıdır. Bu nedenle, aşağıdaki testlerin birinden veya daha fazlasından geçmeniz olasıdır:

    *  Tükürük yayma veya kültür. Bu testlerde tükürüğünüzden alınan bir örnekte vadi humması mantarının olup olmadığı kontrol edilir.
    *  Kan testleri. Doktorunuz kan testi aracılığı ile, vadi hummasına neden olan mantara karşı antikorların olup olmadığını kontrol edebilir ve enfeksiyonunuzun ne kadar ciddi olduğunu belirleyebilir.